Fjala e Ministrit të Drejtësisë, Toni Gogu, në Konferencën Kombëtare të Konventës për Integrimin European

Të nderuar përfaqësues të institucioneve,

Të dashur partnerë nga Bashkimi Evropian,

Të nderuar miq nga shoqëria civile, akademia dhe komuniteti i biznesit,

Qytetari shqiptar nuk e mat integrimin me kapituj. E mat me kohën sa i zgjat një çështje gjyqësore, me faktin nëse mund të paguajë avokat, me besimin nëse gjykata do ta dëgjojë. Kjo është arsyeja pse ka një paradoks në zemër të procesit të integrimit: sa më afër anëtarësimit të arrijmë, aq më qartë kuptojmë se suksesi nuk varet nga ajo që ndodh pas dyerve të negociatave, por nga ajo që ndodh çdo ditë pas dyerve të gjykatave, zyrave të njësive administrative dhe ofruesve të shërbimeve publike. Tryeza e negociatave është e nevojshme, por ajo nuk transformon asgjë vetë. E transformon vetëm nëse prapa saj qëndron një shoqëri që kërkon, pyet dhe mbikëqyr.

Pikërisht për këtë jemi sot këtu.

Ky moment ka kontekstin e vet historik dhe nuk dua ta kaloj pa e theksuar. Para dy ditësh, më 17 qershor, Shqipëria mbylli zyrtarisht mandatin e Komisionit të Pavarur të Kualifikimit (KPA-së). Ishte fundi i një procesi vettingu gjyqësor që nuk ka precedent në historinë e integrimit evropian. Asnjë vend tjetër kandidat nuk ka ndërmarrë diçka të ngjashme: rivlerësimin e plotë moral, profesional dhe pasuror të çdo gjyqtari e prokurori të vendit. Është një gjë të nënshkruash ligje reformuese. Është gjë tjetër të mbyllësh procesin me rezultate.

Pesë ditë para kësaj, ndodhesha në Strasburg, ku nënshkruam tre konventa: Mbi Inteligjencën Artificiale, mbi profesionin e avokatit dhe mbi komisionin e pretendimeve të Ukrainës. I përmend jo si ceremoni, por si shembull të asaj çfarë do të thotë angazhim: Konventat fitojnë vlerë vetëm kur institucione konkrete, me njerëz konkretë, i zbatojnë.

Kjo është gjendja ku ndodhemi: Pas vettingut, pas IBAR-it, pas piketave të Grupit 1. Dhe pyetja që kjo konferencë duhet ta bëjë sot nuk është “A po avancojmë?”, por “Çfarë do të thotë avancimi për qytetarin e zakonshëm?”

Lejomëni të jem i drejtpërdrejtë për diçka. Procesi i integrimit evropian ka pasur, historikisht, një tendencë: të bëhet gjuhë e ekspertëve. Acquis, screening, critical gaps, benchmarks. Këto janë fjalë të domosdoshme për ata që e menaxhojnë procesin, por janë fjalë të huaja për qytetarin e Peqinit apo të Pogradecit. Ky hendek midis gjuhës teknike të procesit dhe realitetit të përditshëm nuk është thjesht komunikativ. Është institucional: Nënkupton se procesi mund të vazhdojë edhe pa e ndjerë qytetarët.

Pikërisht për këtë konferenca sot ka titullin që ka. Sepse nëse integrimi mbetet vetëm tryezë, vetëm negociata, vetëm ekspertë, vetëm dokumente, atëherë ne do të arrijmë anëtarësimin me letra dhe me qytetarë që nuk e ndiejnë ndryshimin.

Platforma e Partneritetit për Integrimin Evropian e Ministrisë së Drejtësisë nuk është krijuar si detyrim procedural. Është ndërtuar si kundërpërgjigje ndaj këtij rreziku. Sot, ajo mbledh 82 aktorë aktivë: Organizata të shoqërisë civile, universitete, bashki, ekspertë, media, biznes, jo për t’u informuar mbi vendimet tona, por për të ndikuar mbi to para se të merren.

Ky dallim midis informimit dhe ndikimit është i vogël si fjalë dhe i madh si praktikë. Strategjia Ndërsektoriale e Drejtësisë 2024–2030 u kalua nëpër mbi 200 komente nga 17 institucione. Kodi i ri Penal u diskutua në 25 tryeza konsultimi. Nuk janë statistika për t’u ekspozuar, por janë evidencë e një ndryshimi metodologjik: po kalojmë nga një administratë që informon, në një administratë që dëgjon.

Dhe dua të jem i qartë mbi diçka: Pjesëmarrja qytetare nuk e zëvendëson përgjegjësinë e institucioneve. Përkundrazi, e bën atë më të matshme.

Kapitulli 23 ndodhet sot në fazën e tij vendimtare. Por piketat përmbyllëse nuk janë vetëm detyra teknike. Shumë prej tyre janë, në thelb, detyra qytetare. Automatizimi i shpërndarjes së çështjeve gjyqësore nuk ka kuptim pa transparencë publike mbi rezultatin. Aksesi në drejtësi nuk matet me ligjet e miratuara, por me rastin kur qytetari pa mjete financiare e zgjidh çështjen e tij. Reforma e sistemit penitenciar nuk është vetëm çështje kapacitetesh fizike, është çështje e asaj çfarë shoqëria beson se meriton njeriu pas dyerve të burgut.

Për qytetarin që pret prej vitesh zgjidhjen e një konflikti pronësie, integrimi evropian nuk është datë negociatash. Është dita kur vendimi i gjykatës më në fund vjen.

Këto pyetje nuk mund t’i përgjigjet vetëm Ministria. Ato kërkojnë shoqëri civile aktive, media kritike dhe akademi të angazhuar. Kjo është arsyeja pse partneriteti me ju nuk është retorikë konference. Është kusht funksional i reformës.

Dua të shtoj edhe një dimension që shpesh neglizhohet: lidhjen midis drejtësisë dhe zhvillimit ekonomik. Reforma në drejtësi nuk është vetëm projekt demokratik, është edhe infrastrukturë investimesh. Një sistem gjyqësor që zgjidh mosmarrëveshjet me shpejtësi dhe parashikueshmëri nënkupton investitorin që vendos kapitalin këtu dhe jo gjetkë. Mosmarrëveshjet e pronës nuk janë vetëm çështje drejtësie. Janë frenë zhvillimore. Sigurinë juridike nuk e krijon vetëm Kodi Civil. E krijon besimi që ky kod zbatohet njëlloj për të gjithë. Drejtësia efikase nuk është shpenzim institucional. Është investim kombëtar.

Dua të adresoj direkt partnerët nga shoqëria civile të pranishëm këtu. Komiteti Shqiptar i Helsinkit, OSBE-ja, UN Women, European Movement Albania dhe shumë të tjerë nuk kanë qenë thjesht “të ftuar në konsultim”, kanë qenë bashkëhartuese reale. Kur AHC paraqet 75 komente dhe 30 prej tyre ndryshojnë dokumentin strategjik, kjo nuk është statistikë, ky është partneritet. Ju e dini dallimin midis konsultimit si teatër dhe konsultimit si vendimmarrje e ndarë. Edhe ne e dimë. Dhe synojmë të mbajmë standardin e dytë.

Do të mbyll me një vërejtje që shpresoj qëndron edhe pas kësaj konference.

Reformat bëhen nga institucionet. Por që ato të mbijetojnë ndryshimeve të qeverive, shumicave dhe rrethanave politike, duhet të bëhen pjesë e kulturës qytetare. Ky është dallimi midis një reforme që ekziston dhe një reforme që funksionon.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është pikësynim, është pikënisje. Vende të anëtarësuara ka që i respektojnë standardet evropiane vetëm me letër, dhe vende që i jetojnë ato çdo ditë. Dallimin nuk e bën traktati i anëtarësimit, e bën shoqëria. Ne nuk po ndërtojmë vetëm kapacitete institucionale. Po ndërtojmë një kulturë, kulturën e llogaridhënies, të transparencës, të drejtësisë si shërbim dhe jo si privilegj.

Tryeza e negociatave do të mbyllet. Kapitujt do të mbyllen, datat do të vendosen. Por puna jonë e vërtetë fillon atë ditë kur qytetari shqiptar nuk do të duhet të pyesë nëse drejtësia do ta gjejë, por do ta marrë si të mirëqenë.

Deri atë ditë, punojmë.